భారత్ ఎఫెక్ట్ : టర్కీ చుట్టూ మారుతున్న రక్షణ సమీకరణాలు!

న్యూఢిల్లీ, ఆగస్టు 30 (నవజ్యోతి ప్రతినిధి):
పశ్చిమాసియా, తూర్పు మధ్యధరా సముద్రం, దక్షిణ కాకసస్‌ ప్రాంతాల్లో మారుతున్న భౌగోళిక రాజకీయ సమీకరణాలు టర్కీకి కొత్త సవాళ్లు విసురుతున్నాయి. ఒకవైపు ఆర్మేనియాతో భారత్‌ రక్షణ భాగస్వామ్యం బలపడుతుండగా.. మరోవైపు గ్రీస్‌, సైప్రస్‌లతో న్యూఢిల్లీ రక్షణ సహకారాన్ని విస్తరిస్తోంది. అదే సమయంలో గ్రీస్‌–ఇజ్రాయెల్‌ రక్షణ సంబంధాలు కూడా వేగంగా బలపడుతున్నాయి.

దీంతో భారత్‌, ఇజ్రాయెల్‌, గ్రీస్‌, సైప్రస్‌ మధ్య సంబంధాలు ఒకే అధికారిక సైనిక కూటమిగా మారాయని చెప్పడానికి ఆధారాలు లేకపోయినా.. రక్షణ, సముద్ర భద్రత, సాంకేతికత, ఉగ్రవాద నిరోధక సహకారంలో పరస్పర అనుసంధానం పెరుగుతున్నది మాత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.

దక్షిణ కాకసస్‌లో టర్కీకి అత్యంత సన్నిహితమైన దేశాల్లో అజర్‌బైజాన్‌ ఒకటి. దీనికి ఎదురుగా ఉన్న ఆర్మేనియా గత కొన్నేళ్లుగా తన రక్షణ కొనుగోళ్లను రష్యాపై ఆధారపడకుండా ఇతర దేశాల వైపు మళ్లిస్తోంది. ఈ క్రమంలో భారత్‌ కీలక భాగస్వామిగా ఎదిగింది.

ఇండియన్‌ కౌన్సిల్‌ ఆఫ్‌ వరల్డ్‌ అఫైర్స్‌ తాజా విశ్లేషణ ప్రకారం గత ఆరేళ్లలో ఆర్మేనియా భారత్‌ నుంచి సుమారు $2.2 బిలియన్ల విలువైన రక్షణ ఒప్పందాలు చేసుకుంది. వీటిలో ఆకాశ్‌ ఎయిర్‌ డిఫెన్స్‌ వ్యవస్థ, పినాకా రాకెట్‌ వ్యవస్థ, ATAGS ఆర్టిలరీ గన్స్‌, స్వాతి వెపన్‌ లొకేటింగ్‌ రాడార్లు వంటి వ్యవస్థలు ఉన్నాయి. 0

ముఖ్యంగా 2022లో ఆర్మేనియా సుమారు $700 మిలియన్ల విలువైన ఆకాశ్‌ వ్యవస్థను ఆర్డర్‌ చేసి.. ఈ భారతీయ ఎయిర్‌ డిఫెన్స్‌ వ్యవస్థకు తొలి విదేశీ వినియోగదారుగా నిలిచింది. 1

గ్రీస్‌తో భారత్‌.. రక్షణ సహకారానికి కొత్త వేగం

భారత్‌, గ్రీస్‌ ఇప్పటికే వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్య దేశాలు. 2026 ఫిబ్రవరిలో ఇరు దేశాల రక్షణ మంత్రులు సమావేశమై రక్షణ పరిశ్రమల మధ్య సహకారాన్ని పెంచేందుకు Joint Declaration of Intentపై సంతకాలు చేశారు. 2026కు సంబంధించిన ద్వైపాక్షిక సైనిక సహకార ప్రణాళికను కూడా మార్పిడి చేసుకున్నారు. 2

భారత రక్షణ పరిశ్రమ–గ్రీస్‌ ‘Agenda 2030’ మధ్య భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరించాలని ఇరు దేశాలు నిర్ణయించాయి. రక్షణతో పాటు సముద్ర భద్రత, షిప్‌బిల్డింగ్‌, షిప్‌ రిపేర్‌ రంగాల్లోనూ సహకారం పెంచాలని ఇరు దేశాల ప్రధానులు చర్చించారు. 3

టర్కీకి సైప్రస్‌ అంశం చాలా సున్నితమైనది. ఈ నేపథ్యంలో భారత్‌–సైప్రస్‌ సంబంధాలు 2026లో కొత్త స్థాయికి చేరాయి. మేలో సైప్రస్‌ అధ్యక్షుడు నికోస్‌ క్రిస్టోడౌలిడెస్‌ భారత్‌ పర్యటన సందర్భంగా ఇరు దేశాలు తమ సంబంధాలను Strategic Partnership స్థాయికి పెంచాయి.

అంతేకాకుండా 2026–2031 రక్షణ సహకార రోడ్‌మ్యాప్‌ను ప్రకటించాయి. రక్షణ పరిశ్రమలు, సైబర్‌ భద్రత, సాంకేతికత, శిక్షణ, సామర్థ్య నిర్మాణం, సెర్చ్‌ అండ్‌ రెస్క్యూ రంగాల్లో సహకారానికి దీనిద్వారా వ్యవస్థీకృత రూపం వచ్చింది.

సైప్రస్‌ ఇండో-పసిఫిక్‌ ఓషన్స్‌ ఇనిషియేటివ్‌లోనూ చేరింది. దీంతో భారత్‌–సైప్రస్‌ సంబంధాలకు భద్రతతో పాటు సముద్ర రవాణా, కనెక్టివిటీ కోణం కూడా చేరింది.

ఇజ్రాయెల్‌, టర్కీ మధ్య సంబంధాలు ఇటీవలి కాలంలో తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి. ముఖ్యంగా గాజా యుద్ధంపై ఇరు దేశాల వైఖరులు పూర్తిగా భిన్నంగా ఉన్నాయి. టర్కీ అధ్యక్షుడు ఎర్డొగాన్‌ ప్రభుత్వం ఇజ్రాయెల్‌ సైనిక చర్యలను తీవ్రంగా విమర్శిస్తోంది.

ఆగస్టులో టర్కీ, ఈజిప్ట్‌, ఖతార్‌ కలిసి గాజాలో ఇజ్రాయెల్‌ దాడులను ఖండిస్తూ ప్రకటన చేశాయి. ఇజ్రాయెల్‌ కాల్పుల విరమణ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండాలని డిమాండ్‌ చేశాయి.

జూలైలో ఇజ్రాయెల్‌ నుంచి వచ్చిన ఆరోపణలను టర్కీ విదేశాంగ శాఖ ‘కోఆర్డినేటెడ్‌ డిస్ఇన్ఫర్మేషన్‌ క్యాంపెయిన్‌’గా అభివర్ణించింది. అంటే ఇరు దేశాల మధ్య రాజకీయ విభేదాలు కేవలం గాజా అంశానికే పరిమితం కాకుండా బహిరంగ విమర్శల స్థాయికి చేరాయి.

టర్కీకి ఎందుకు ఆందోళన?

ఆర్మేనియాతో భారత్‌ రక్షణ భాగస్వామ్యం పెరగడం టర్కీకి వ్యూహాత్మకంగా గమనించదగ్గ పరిణామం. ఎందుకంటే టర్కీ–అజర్‌బైజాన్‌ సన్నిహిత సంబంధాలకు ఎదురుగా ఆర్మేనియా తన రక్షణ సామర్థ్యాలను విస్తరిస్తోంది. భారత్‌ నుంచి అధునాతన ఆయుధ వ్యవస్థలు అందుకోవడం ఆర్మేనియా రక్షణ వైవిధ్యీకరణలో భాగం.

అదే సమయంలో గ్రీస్‌, సైప్రస్‌లతో భారత్‌ రక్షణ సంబంధాలు వేగంగా పెరుగుతున్నాయి. ఈ రెండు దేశాలతో టర్కీకి తూర్పు మధ్యధరా సముద్రంలో భద్రత, సముద్ర సరిహద్దులు, సైప్రస్‌ వంటి అంశాలపై దీర్ఘకాలిక విభేదాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల ఈ పరిణామాలను టర్కీ చుట్టూ ఏర్పడుతున్న వ్యూహాత్మక ఒత్తిడిగా కొందరు విశ్లేషకులు చూడొచ్చు. అయితే దీన్ని అధికారికంగా ‘భారత్‌–ఇజ్రాయెల్‌–గ్రీస్‌–సైప్రస్‌ సైనిక కూటమి’గా పేర్కొనడం ప్రస్తుతానికి సరైంది కాదు.

భారత్‌ సాధారణంగా తన విదేశాంగ విధానంలో ఒక దేశానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక కూటములు ఏర్పాటు చేసే విధానాన్ని అనుసరించదు. టర్కీతోనూ భారత్‌కు దౌత్య సంబంధాలు కొనసాగుతున్నాయి. అయితే ఆర్మేనియా, గ్రీస్‌, సైప్రస్‌, ఇజ్రాయెల్‌తో రక్షణ, సాంకేతికత, ఉగ్రవాద నిరోధకత, సముద్ర భద్రత వంటి రంగాల్లో ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను న్యూఢిల్లీ తన ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా విస్తరిస్తోంది.

ఇజ్రాయెల్‌తో భారత్‌ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం కొనసాగుతోంది. 2026లో ప్రధాని మోదీ ఇజ్రాయెల్‌ పర్యటన సందర్భంగా ఇరు దేశాల సంబంధాలను మరింత బలోపేతం చేయడంపై చర్చలు జరిగాయి.

నాలుగు దేశాల మధ్య ‘అక్షం’ ఏర్పడుతోందా?

భారత్‌, ఇజ్రాయెల్‌, గ్రీస్‌, సైప్రస్‌ మధ్య ఇప్పటికే రక్షణ, సముద్ర భద్రత, సాంకేతికత, ఉగ్రవాద నిరోధక సహకారం వంటి రంగాల్లో సంబంధాలు ఉన్నాయి. అయితే ఇవన్నీ ఒకే సైనిక కూటమి కింద పనిచేస్తున్నాయనే అధికారిక ప్రకటన లేదు.

కానీ మ్యాప్‌పై చూస్తే ఆసక్తికరమైన చిత్రం కనిపిస్తోంది. కాకసస్‌లో ఆర్మేనియాకు భారత్‌ ఆయుధాలు.. తూర్పు మధ్యధరాలో గ్రీస్‌, సైప్రస్‌తో భారత్‌ రక్షణ సంబంధాలు.. ఇజ్రాయెల్‌తో గ్రీస్‌ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం.. ఇవన్నీ కలిపి చూస్తే టర్కీ చుట్టూ భద్రతా సమీకరణాలు మారుతున్నాయన్న సంకేతాలు కనిపిస్తున్నాయి.

అయితే న్యూఢిల్లీకి ఇది ‘టర్కీని చుట్టుముట్టే కూటమి’ కంటే.. తన రక్షణ ఎగుమతులను పెంచుకోవడం, వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాలను విస్తరించడం, సముద్ర భద్రత–సాంకేతిక సహకారాన్ని బలోపేతం చేయడం అనే విస్తృత విదేశాంగ వ్యూహంలో భాగంగా చూడటం మరింత సముచితం.